Rui Diogo anaghị arụ ọrụ, ọ naghị ekere òkè na ya, maọbụ ọ naghị enweta ego site n'aka ụlọ ọrụ maọbụ otu ọ bụla ga-erite uru na edemede a, ọ nweghịkwa ihe ọ ga-ekpughe ma e wezụga ọkwa agụmakwụkwọ ya. Njikọ ndị ọzọ dị mkpa.
Ịkpa ókè agbụrụ na ịkpa ókè agbụrụ amụbaala mmepeanya kemgbe mmalite ọrụ ugbo, mgbe ụmụ mmadụ malitere ibi n'otu ebe ruo ogologo oge. Ndị ọkà mmụta sayensị mbụ nke ọdịda anyanwụ, dịka Aristotle na Gris oge ochie, nwetara ozizi site na mmekọrịta mmadụ na ibe ya na ịkpa ókè agbụrụ nke batara n'obodo ha. Ihe karịrị afọ 2,000 ka ọrụ Aristotle gasịrị, onye Britain na-amụ banyere ihe ndị sitere n'okike bụ́ Charles Darwin gbasaara echiche ndị na-emegide mmekọahụ na ịkpa ókè agbụrụ nke ọ nụrụ ma gụọ gbasara ya n'oge ntorobịa ya ruo n'ụwa ebumpụta ụwa.
Darwin gosipụtara ajọ mbunobi ya dị ka eziokwu sayensị, dịka ọmụmaatụ n'akwụkwọ ya nke afọ 1871 bụ́ The Descent of Man, ebe o kọwara nkwenkwe ya na ụmụ nwoke ka ụmụ nwanyị mma n'ụzọ evolushọn, na ndị Yuropu ka mma karịa ndị na-abụghị ndị Yuropu, na usoro ọchịchị, mmepeanya sistemụ dị mma karịa obere obodo nhata. Ka ọ ka na-akụzi ihe n'ụlọ akwụkwọ na ebe ngosi ihe mgbe ochie nke ihe ndị e kere eke taa, o kwuru na "ihe ịchọ mma jọrọ njọ na egwu jọrọ njọ nke ọtụtụ ndị anụ ọhịa na-efe" etoliteghị nke ọma dị ka ụfọdụ anụmanụ, dị ka nnụnụ, agaraghịkwa enwe ọganihu dị ukwuu dị ka ụfọdụ anụmanụ, dị ka enwe ụwa ọhụrụ bụ́ Pithecia satanas.
E bipụtara akwụkwọ akụkọ bụ́ The Descent of Man n'oge ọgba aghara mmekọrịta mmadụ na ibe ya na kọntinent Europe. Na France, Paris Commune nke ndị ọrụ gara n'okporo ámá ịchọ mgbanwe mmekọrịta ọha na eze dị egwu, gụnyere ịkwatu ọkwa ọchịchị ọha na eze. Okwu Darwin na ịgba ohu nke ndị ogbenye, ndị na-abụghị ndị Europe, na ụmụ nwanyị bụ ihe si na ọganihu evolushọn pụta bụ egwu nye ndị isi na ndị nọ n'ọchịchị na gburugburu sayensị. Ọkà mmụta sayensị bụ́ Janet Brown dere na mmụba Darwin n'ọha mmadụ Victorian bụ n'ihi ihe odide ya, ọ bụghị ihe odide ya nke ịkpa ókè agbụrụ na nke mmekọahụ.
Ọ bụghị ihe ijuanya na e mere Darwin olili ozu gọọmentị na Westminster Abbey, ihe nnọchianya a na-akwanyere ùgwù nke ike Britain ma mee emume n'ihu ọha dị ka ihe nnọchianya nke "mmeri zuru ụwa ọnụ nke okike na mmepeanya n'oge ọchịchị ogologo oge nke Victoria."
N'agbanyeghị mgbanwe dị ukwuu n'etiti ọha mmadụ n'ime afọ 150 gara aga, okwu ndị na-egosi na ndị nwoke na ndị nwanyị na-akpa ókè agbụrụ ka dị na sayensị, ọgwụ, na agụmakwụkwọ. Dịka prọfesọ na onye nyocha na Mahadum Howard, enwere m mmasị ijikọta isi ihe ọmụmụ m - bayoloji na nkà mmụta mmadụ - iji kparịta okwu gbasara mmekọrịta mmadụ na ibe ya sara mbara. N'ọmụmụ ihe m bipụtara n'oge na-adịbeghị anya ya na onye ọrụ ibe m bụ Fatima Jackson na ụmụ akwụkwọ ahụike atọ nke Howard, anyị na-egosi na asụsụ ịkpa ókè agbụrụ na nke ndị nwanyị abụghị ihe gara aga: ọ ka dị na akụkọ sayensị, akwụkwọ ọgụgụ, ụlọ ihe ngosi nka, na ihe mmụta.
Ihe atụ nke ajọ mbunobi ka dị n'obodo sayensị taa bụ na ọtụtụ akụkọ gbasara mgbanwe mmadụ na-eche na ọ bụ ọganihu kwụ ọtọ site na ndị nwere akpụkpọ ahụ gbara ọchịchịrị, ndị "oge ochie" gaa na ndị nwere akpụkpọ ahụ dị ọcha, ndị "karịrị elu". Ebe ngosi ihe mgbe ochie nke akụkọ ihe mere eme okike, weebụsaịtị, na ebe ihe nketa UNESCO na-egosi usoro a.
Ọ bụ ezie na nkọwa ndị a adabaghị na eziokwu sayensị, nke a anaghị egbochi ha ịnọgide na-agbasa. Taa, ihe dị ka pasentị iri na otu nke ndị mmadụ bụ "ndị ọcha," ya bụ, ndị Yuropu. Foto ndị na-egosi mgbanwe dị n'ahịrị n'agba akpụkpọ ahụ anaghị egosipụta akụkọ ihe mere eme nke evolushọn mmadụ ma ọ bụ ọdịdị mmadụ n'ozuzu ya taa. Na mgbakwunye, enweghị ihe akaebe sayensị maka ìhè nwayọọ nwayọọ nke akpụkpọ ahụ. Agba akpụkpọ ahụ dị mfe na-etolite karịsịa n'ìgwè ole na ole kwagara n'ebe dị iche iche na mpụga Afrịka, n'ebe dị elu ma ọ bụ ala, dị ka North America, Europe, na Asia.
Okwu ndị na-egosi mmekọahụ ka na-agbasa n'ụlọ akwụkwọ. Dịka ọmụmaatụ, n'akwụkwọ e bipụtara n'afọ 2021 gbasara otu ihe ochie mmadụ mbụ a ma ama nke a hụrụ n'ebe ihe mgbe ochie dị n'Ugwu Atapuerca nke Spen, ndị nchọpụta lere anya n'apata ahụ wee chọpụta na ọ bụ nke nwatakịrị dị afọ 9 ruo 11. Apata otu nwa agbọghọ. A na-echebu na ihe ochie ahụ bụ nke nwa nwoke n'ihi akwụkwọ kacha ere ahịa nke afọ 2002 nke onye ọkà mmụta ihe ochie bụ José María Bermúdez de Castro, otu n'ime ndị dere akwụkwọ ahụ dere. Ihe kacha pụta ìhè bụ na ndị dere akwụkwọ ahụ kwetara na ọ dịghị ihe ndabere sayensị maka ịchọpụta ihe ochie ahụ dị ka nwoke. Ha dere na "mere mkpebi ahụ site na mberede."
Mana nhọrọ a abụghị n'ezie "ihe a na-eme n'enweghị usoro." Akụkọ banyere evolushọn mmadụ na-egosipụtakarị naanị ụmụ nwoke. N'ọnọdụ ole na ole ebe a na-egosi ụmụ nwanyị, a na-egosipụtakarị ha dị ka ndị nne na-anaghị enwe ike ime ihe kama ịbụ ndị na-emepụta ihe, ndị na-ese ihe n'ọgba, ma ọ bụ ndị na-anakọta nri, n'agbanyeghị ihe akaebe nke mmadụ na ụmụ nwanyị tupu oge eruo bụ kpọmkwem nke ahụ.
Ihe atụ ọzọ nke akụkọ ndị na-egosi na ụmụ nwanyị na-enwe mmekọahụ na sayensị bụ otu ndị nchọpụta si anọgide na-arụrịta ụka banyere mgbanwe "ihe ijuanya" nke orgasm nwanyị. Darwin dere akụkọ banyere otu ụmụ nwanyị si aghọ "ihere" na enweghị mmasị na mmekọahụ, ọ bụ ezie na o kwetara na n'ọtụtụ ụdị anụmanụ anụmanụ, ụmụ nwanyị na-ahọrọ ndị ha ga-alụ. Dịka onye Victorian, ọ na-esiri ya ike ịnakwere na ụmụ nwanyị nwere ike ịrụ ọrụ dị mkpa na nhọrọ di, ya mere o kwenyere na ọrụ a dịịrị ụmụ nwanyị na mmalite nke evolushọn mmadụ. Dịka Darwin si kwuo, ụmụ nwoke mechara malite ịhọrọ ụmụ nwanyị na mmekọahụ.
Ndị na-ekwu na ụmụ nwanyị na-eme ihere karịa ma na-anaghị enwe mmekọahụ, tinyere echiche ahụ bụ na ụmụ nwanyị na-enwe mmekọahụ bụ ihe omimi evolushọn, nke ihe akaebe dị ukwuu na-agọnahụ. Dịka ọmụmaatụ, ụmụ nwanyị na-enwe ọtụtụ mmekọahụ karịa ụmụ nwoke, na mmekọahụ ha, na nkezi, na-adị mgbagwoju anya, na-esiri ike karị, ma na-esikwu ike. Ụmụ nwanyị anaghị enwe agụụ mmekọahụ n'ụzọ dị ndụ, mana a na-anabata echiche ndị na-egosi na ụmụ nwanyị na-enwe mmekọahụ dị ka eziokwu sayensị.
Ihe mmụta, gụnyere akwụkwọ ọgụgụ na atlases nke ụmụ akwụkwọ sayensị na ahụike ji eme ihe, na-arụ ọrụ dị mkpa n'ime ka echiche ndị mmadụ chepụta dịgide. Dịka ọmụmaatụ, mbipụta Netter's Atlas of Human Anatomy nke afọ 2017, nke ụmụ akwụkwọ ahụike na ndị dọkịta na-ejikarị eme ihe, gụnyere ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ihe osise 180 nke agba akpụkpọ ahụ. N'ime ndị a, ọtụtụ n'ime ha bụ ụmụ nwoke nwere akpụkpọ ahụ dị ọcha, naanị mmadụ abụọ gosiri ndị nwere akpụkpọ ahụ "ọchịchịrị". Nke a na-eme ka echiche nke igosi ụmụ nwoke ọcha dị ka ihe atụ nke ụdị mmadụ, na-enweghị ike igosipụta ụdị mmadụ zuru oke.
Ndị dere akwụkwọ agụmakwụkwọ ụmụaka na-emekwa otu ihe a n'akwụkwọ sayensị, ụlọ ihe ngosi nka, na akwụkwọ ọgụgụ. Dịka ọmụmaatụ, mkpuchi nke akwụkwọ agba nke afọ 2016 akpọrọ "Evolushọn nke Ihe Ndị E Kere Eke" na-egosi mgbanwe mmadụ n'usoro kwụ ọtọ: site na ihe e kere eke "oge ochie" nwere akpụkpọ ahụ gbara ọchịchịrị ruo na ndị ọdịda anyanwụ "nwere mmepeanya". Ntinye aka zuru oke mgbe ụmụaka na-eji akwụkwọ ndị a aghọọ ndị ọkà mmụta sayensị, ndị nta akụkọ, ndị na-elekọta ụlọ ihe ngosi nka, ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ndị edemede, ma ọ bụ ndị na-ese ihe.
Otu ihe dị mkpa nke ịkpa ókè agbụrụ na ịkpa ókè agbụrụ bụ na ndị mmadụ na-amaghị na akụkọ na mkpebi ha na-egosi ajọ mbunobi. Ndị ọkà mmụta sayensị nwere ike ịlụso ajọ mbunobi ịkpa ókè agbụrụ, ịkpa ókè agbụrụ, na ọdịda anyanwụ ọgụ site n'ịmụ anya na ime ihe ike n'ịchọpụta na idozi mmetụta ndị a n'ọrụ ha. Ikwe ka akụkọ na-ezighi ezi gaa n'ihu na-agbasa na sayensị, ọgwụ, agụmakwụkwọ, na mgbasa ozi abụghị naanị na ọ na-eme ka akụkọ ndị a dịgide maka ọgbọ ndị ga-abịa n'ihu, kamakwa ọ na-eme ka ịkpa ókè, mmegbu, na arụrụala ndị ha kwadoro n'oge gara aga dịgide.
Oge ozi: Disemba-11-2024